Trải qua 61 năm xây dựng và phát triển, Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản đã từng bước khẳng định vai trò là đơn vị sự nghiệp khoa học và công nghệ công lập trong lĩnh vực địa chất, khoáng sản và môi trường. Từ những nền móng đầu tiên của Đoàn Nghiên cứu Địa chất 45, các thế hệ cán bộ, nhà khoa học của Viện đã không ngừng nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, đóng góp nhiều kết quả có giá trị cho điều tra cơ bản địa chất, quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, phòng tránh thiên tai và phát triển bền vững đất nước.
61 năm – một chặng đường gắn với sự phát triển của ngành Địa chất Việt Nam
Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản (Vietnam Institute of Geosciences and Mineral Resources – VIGMR) là đơn vị sự nghiệp khoa học và công nghệ công lập trong lĩnh vực nghiên cứu địa chất, khoáng sản và môi trường. Trụ sở chính của Viện hiện đặt tại số 67 đường Chiến Thắng, phường Thanh Liệt, thành phố Hà Nội; Viện có Phân viện phía Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Hành trình 61 năm xây dựng và phát triển của Viện gắn liền với quá trình trưởng thành của ngành Địa chất Việt Nam, trải qua nhiều giai đoạn tổ chức và tên gọi khác nhau. Ngày 15/5/1965, Đoàn Nghiên cứu Địa chất 45 được thành lập theo Quyết định số 500/ĐC của Tổng cục Địa chất, đặt nền móng cho hoạt động nghiên cứu cơ bản chuyên sâu của Viện.
Ngày 16/6/1976, Chính phủ ban hành Quyết định số 95/CP thành lập Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản trên cơ sở Đoàn Địa chất 45. Đến ngày 17/12/1980, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 309/TTg giao nhiệm vụ đào tạo sau đại học, trong đó có đào tạo trình độ tiến sĩ, cho Viện.
Ngày 31/12/1996, Viện đổi tên thành Viện Nghiên cứu Địa chất và Khoáng sản, trực thuộc Bộ Công nghiệp. Giai đoạn 2002-2003, Viện chuyển sang trực thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường. Ngày 18/9/2006, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 1238/QĐ-TTg đổi tên Viện trở lại thành Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản.
Từ ngày 01/01/2026, Viện chính thức chuyển sang trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường theo Quyết định số 5568/QĐ-BNNMT ngày 22/12/2025 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Đây là dấu mốc mới, tạo thêm động lực để Viện tiếp tục phát huy truyền thống, năng lực nghiên cứu và đáp ứng yêu cầu mới của ngành trong giai đoạn phát triển hiện nay.
Xây dựng đội ngũ, nâng cao năng lực nghiên cứu
Hiện nay, Viện có 188 cán bộ cơ hữu, trong đó có 01 Giáo sư, 01 Phó Giáo sư, 24 tiến sĩ, 92 thạc sĩ cùng nhiều chuyên gia được đào tạo bài bản, có kinh nghiệm trong nghiên cứu và thực tiễn. Cơ cấu tổ chức của Viện gồm 3 phòng quản lý, 8 phòng chuyên môn, 3 trung tâm công nghệ và 01 Phân viện phía Nam.
Cùng với việc xây dựng đội ngũ, Viện từng bước đầu tư, hoàn thiện hệ thống phòng thí nghiệm và trang thiết bị phục vụ nghiên cứu, trong đó có các thiết bị tiêu biểu như kính hiển vi điện tử JEOL 8900, hệ thống đo từ ENVIMAG và trạm địa chấn 48 kênh.
Với chức năng nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và phát triển công nghệ, Viện triển khai các nhiệm vụ trên nhiều lĩnh vực như địa chất – khoáng sản, tài nguyên lòng đất, địa chất môi trường, di sản thiên nhiên, tai biến địa chất, địa chất đô thị và địa chất biển. Bên cạnh đó, Viện là cơ sở đào tạo nguồn nhân lực trình độ tiến sĩ và là đầu mối hợp tác quốc tế trong lĩnh vực khoa học Trái đất tại Việt Nam.
Bốn hướng nghiên cứu trọng điểm
Hoạt động khoa học và công nghệ của Viện tập trung vào bốn hướng nghiên cứu chủ yếu.
Thứ nhất, nghiên cứu cơ bản địa chất và sinh khoáng. Viện tập trung nghiên cứu quy luật cấu trúc vỏ Trái đất, cổ sinh – địa tầng, kiến tạo – địa mạo, thạch luận – địa hóa học, trầm tích luận, magma, biến chất và các quá trình địa động lực hiện đại. Kết quả nghiên cứu góp phần xây dựng cơ sở khoa học cho điều tra cơ bản, tìm kiếm và thăm dò tài nguyên khoáng sản.
Thứ hai, địa chất môi trường và tai biến địa chất. Viện triển khai điều tra, đánh giá, dự báo rủi ro và nghiên cứu giải pháp phòng tránh các hiện tượng như trượt lở đất đá miền núi, sạt lở bờ sông, bờ biển, động đất và sụt sập karst.
Thứ ba, di sản địa chất và công viên địa chất. Viện nghiên cứu, xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ bảo tồn di sản địa chất; tham gia xây dựng hồ sơ trình UNESCO công nhận các Công viên địa chất toàn cầu và Di sản thiên nhiên thế giới tại Việt Nam.
Thứ tư, nghiên cứu ứng dụng và công nghệ mỏ. Viện nghiên cứu phát triển công nghệ mỏ, tuyển khoáng và chế biến sâu; thu hồi các nguyên tố đất hiếm và khoáng sản quan trọng từ nguồn thải công nghiệp; nghiên cứu công nghệ xử lý chất thải mỏ và phục hồi môi trường, hướng tới kinh tế tuần hoàn và khai thác xanh.
Dấu ấn từ những công trình nghiên cứu và nhiệm vụ khoa học – công nghệ
Trong hơn 6 thập kỷ xây dựng và phát triển, Viện đã chủ trì và tham gia 15 chương trình khoa học – công nghệ trọng điểm, hoàn thành trên 300 đề tài cấp Bộ và cấp Nhà nước. Nhiều kết quả nghiên cứu đã góp phần bổ sung cơ sở khoa học cho công tác điều tra địa chất, đánh giá tiềm năng khoáng sản, quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và phòng tránh thiên tai.
Trong lĩnh vực địa chất cơ bản và khoáng sản, nhiều công trình nghiên cứu sinh khoáng có ý nghĩa nền tảng đã được thực hiện, như bản đồ Sinh khoáng Việt Nam tỷ lệ 1/1.000.000 xác định triển vọng vàng ở Tây Bắc; bản đồ sinh khoáng Bắc Bộ tỷ lệ 1/500.000 làm rõ tiềm năng quặng thiếc ở Tam Đảo và Tĩnh Túc; hệ thống phân loại thành hệ quặng nội sinh Việt Nam định hướng tìm kiếm chì, kẽm, antimon ở Đông Bắc. Mỏ sắt Quý Sa (Lào Cai) được phát hiện từ năm 1968 cũng là một trong những kết quả tiêu biểu gắn với hoạt động nghiên cứu của Viện.
Gần đây, Viện phối hợp thực hiện dự án Quy hoạch khoáng sản toàn quốc làm vật liệu xây dựng thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1626/QĐ-TTg ngày 15/12/2023.
Trong lĩnh vực phòng tránh thiên tai, Viện tham gia triển khai Đề án “Điều tra, đánh giá và phân vùng cảnh báo nguy cơ trượt lở đất đá các vùng miền núi Việt Nam”, xây dựng hệ thống bản đồ trực tuyến (WebGIS) phân vùng cảnh báo trượt lở đất đá. Kết quả và bản đồ cảnh báo đã được chuyển giao cho nhiều địa phương miền núi phục vụ công tác phòng tránh thiên tai.
Đối với công tác bảo tồn di sản địa chất và phát triển công viên địa chất, Viện tham gia lập hồ sơ và bảo vệ thành công trước UNESCO cho các Công viên địa chất toàn cầu của Việt Nam gồm Cao nguyên đá Đồng Văn, Non nước Cao Bằng và Đắk Nông; đồng thời tiếp tục hỗ trợ xây dựng hồ sơ cho các khu vực tiềm năng như Lý Sơn và Phú Yên.
Trong lĩnh vực tài nguyên năng lượng, Viện chủ trì Đề án Đánh giá tiềm năng tài nguyên urani Việt Nam và Đề án điều tra, đánh giá địa nhiệt vùng Tây Bắc; đồng thời tham gia triển khai Giai đoạn III dự án xây dựng bộ bản đồ môi trường phóng xạ tự nhiên tỷ lệ 1:250.000 cho các tỉnh ven biển phía Nam.
Với những thành tựu trong nghiên cứu khoa học và ứng dụng thực tiễn, năm 2020, Viện được Bộ Tài nguyên và Môi trường trao tặng Giải thưởng Khoa học và Công nghệ.
Đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển xanh
Bước vào giai đoạn phát triển mới, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, yêu cầu phát triển bền vững và chuyển đổi số ngày càng được đặt ra, Viện định hướng phát triển cân bằng giữa nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng; tăng cường đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ hiện đại trong điều tra, đánh giá và dự báo địa chất.
Các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), công nghệ viễn thám, GIS, thiết bị bay không người lái (UAV) và Internet vạn vật (IoT) được định hướng ứng dụng trong thu thập, quản lý, phân tích và khai thác dữ liệu, góp phần nâng cao hiệu quả điều tra và dự báo địa chất.
Viện cũng quan tâm nghiên cứu các giải pháp phục vụ phát triển xanh, trong đó có công nghệ tuần hoàn carbon và nghiên cứu khả năng lưu giữ khí CO₂ trong các cấu trúc địa chất sâu tại miền Bắc; nghiên cứu các địa điểm chôn cất chất thải phóng xạ an toàn theo các tiêu chuẩn quốc tế; đồng thời mở rộng hợp tác nghiên cứu với các đối tác quốc tế trong các lĩnh vực khoa học Trái đất, môi trường và công nghệ tái chế đất hiếm từ tro bay nhiệt điện.
Tiếp nối truyền thống, hướng tới tương lai
61 năm là một chặng đường đáng tự hào, ghi dấu sự nỗ lực của nhiều thế hệ cán bộ, nhà khoa học của Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản. Từ những nghiên cứu nền tảng về địa chất, khoáng sản đến các nhiệm vụ về môi trường, tai biến địa chất, di sản địa chất, công nghệ mỏ và chuyển đổi số, các kết quả nghiên cứu của Viện đã và đang góp phần phục vụ phát triển kinh tế – xã hội, quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và phòng tránh thiên tai.
Phát huy truyền thống đã được vun đắp qua hơn sáu thập kỷ, Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản tiếp tục xây dựng đội ngũ, nâng cao năng lực nghiên cứu, đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hợp tác quốc tế; đồng thời tập trung các hướng nghiên cứu phục vụ tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.
Chặng đường phía trước đặt ra nhiều yêu cầu mới, nhưng cũng mở ra những cơ hội mới để Viện tiếp tục phát huy vai trò của một đơn vị nghiên cứu khoa học và công nghệ trong lĩnh vực địa chất, khoáng sản và môi trường, đóng góp thiết thực cho sự phát triển của ngành và đất nước.
Phòng KH, ĐT, HTQT & TCĐC
